Buigen zonder (te) Barsten (deel 3): Zes aandachtspunten voor Colleges van B & W
In oktober gaf Joost Janssen, deskundige op het gebied van gemeentefinanciën, raadsleden vijf tips om de plausibiliteit van ombuigingsvoorstellen (voor vaststelling) te beoordelen. In november gaf hij raadsleden drie handvatten voor de realisatiefase. In deze publicatie schetst hij Colleges van B&W zes aandachtspunten om te borgen dat het (volgende) ombuigingsproces goed verloopt. Een zorgvuldig en transparant proces is immers de belangrijkste voorwaarde voor technisch en politiek-bestuurlijk plausibele ombuigingsvoorstellen.
1 Betrek de raad vroegtijdig in het ombuigingsproces
Laat de raad de Strategische visie van de gemeente formuleren. Zo stelt u de raad in staat zijn kaderstellende rol goed te vervullen. Geef in de Strategische visie antwoord op vragen als:
- wat is de visie op het takenpakket van de gemeente?
- wilt u een uitvoerings- of regieorganisatie zijn?
- hoe wil de gemeente zich in de regio positioneren?
- welke doelgroepen en/of beleidsterreinen moeten worden ontzien?
- welke zaken ziet de raad niet (langer) als (enkel) een taak van de gemeente?
Het antwoord op deze vragen vormt het kader voor het College en de organisatie bij het inventariseren en uitwerken van ombuigingsvoorstellen. De raad kan dit kader later ook gebruiken als toetsingskader bij het beoordelen en vaststellen van de voorstellen.
2 Geef er een positieve draai aan!
Bij ombuigingsvoorstellen zoekt het College vaak naar mogelijkheden tot het schrappen van beleid en daarmee lasten. Dit leidt er toe dat gedacht wordt vanuit onmogelijkheden: wat kunnen (of willen) wij als gemeente niet langer doen? Deze boodschap is negatief geladen en lastig te communiceren.
Daar tegenover staat de methode van bouwen. Bij deze methode begint u met een schone lei en bouwt u uw begroting helemaal opnieuw op (ook wel bekend als ‘zero-based budgetting'). Concreet houdt dit in dat u eerst uw totale budgettaire ruimte (jaarlijkse baten) bepaalt. Daarop brengt u lasten die onontkoombaar, bijvoorbeeld omdat er een wettelijke verplichting aan ten grondslag ligt, in mindering op dit bedrag. Vervolgens formuleert u, gebaseerd op de Strategische visie van de raad, aanvullende beleidsprioriteiten. Uw resterende budgettaire ruimte vult u door in volgorde van prioriteit de beleidsdoelen in uw begroting op te nemen. De methode van ‘bouwen' stelt u daarmee in staat om vanuit mogelijkheden (budgettaire ruimte) te denken, in plaats vanuit onmogelijkheden (een bestaand tekort).
3 Betrek uw partners
Betrek uw partners (verbonden partijen, subsidiënten en collega-gemeenten) tijdig bij discussies over hun bijdrage aan de ombuigingen. Organiseer brainstormsessies om deze partners actief te laten meedenken over mogelijkheden en inventariseer in een later stadium met hen de consequenties van de voorstellen van de gemeente en zoek eventueel samen naar alternatieven.
4 Formuleer concrete, complete en eenduidige uitwerking van voorstellen
Draag er als College zorg voor dat de voorstellen concreet, compleet en volgens een vast format worden uitgewerkt. Zorg voor een duidelijke onderbouwing van het voorstel en maak consequenties inzichtelijk. Necker van Naem heeft een format ontwikkeld dat u als handvat kunt gebruiken. Dit format is kosteloos opvraagbaar.
5 Biedt de raad keuzeruimte
Biedt de raad keuzeruimte door een groter bedrag aan ombuigingsmogelijkheden te formuleren dan de totale bezuinigingsopgave (strikt noodzakelijk) vereist. De raad kan dan ‘shoppen' in de voorstellen en op basis van een brede inventarisatie afwegen op welke manier en op welke terreinen zij in welke mate wenst te snijden. Dit staat natuurlijk los van het feit dat de raad de bevoegdheid heeft om zelf alternatieve voorstellen (liefst voorzien van een dekkingsvoorstel) te doen en voorstellen van het College te amenderen.
6 Zorg er voor dat de ombuigingsvoorstellen herkenbaar zijn
Draag er zorg voor dat de ombuigingsvoorstellen duidelijk herkenbaar en tevens integraal worden verwerkt in de Kadernota en uiteindelijk in de Programmabegroting. Zo waarborgt u consistentie in de planning-en-controldocumenten, zijn voorstellen eenduidig interpreteerbaar en behoudt de raad overzicht. Dit voorkomt dat onduidelijkheid ontstaat over hoe ombuigingsvoorstellen zich verhouden tot maatregelen en uitgangspunten die in andere (eerdere) planning-en-controldocumenten zijn opgenomen.
Ombuigingen, hoe en wat?
Een ombuiging kan worden gerealiseerd door inkomsten te verhogen (bijvoorbeeld door verhoging van OZB-tarief), door uitgaven te verlagen (algemene korting op subsidies) of door ambities te herijken (bijvoorbeeld het onderhoudsniveau van het openbaar groen bijstellen).
Gepubliceerde onderzoeken
Necker van Naem voerde (rekenkamer)onderzoeken uit naar de plausibiliteit van ombuigingsvoorstellen van de gemeenten Pekela, Utrechtse Heuvelrug en Rijssen-Holten .
Hebt u vragen of wilt u kosteloos het format voor ombuigingen ontvangen?
Neem dan contact op met Joost Janssen, via 06-26048976, joost@necker.nl, of via twitter @janssenjoost #ombuigingen
